مطالعات ترکیه

در مقابل آقاي روحاني رييس جمهور ايران نيز در سخنان خود گفت كه دوستان دوران تحريم خود را فراموش نخواهد كرد و نسبت به تركيه وفادار خواهد ماند. عباس عراقچي معاون وزير امور خارجه ايران نيز در يك مصاحبه مطبوعاتي گفته كه عليرغم وجود ديدگاههاي متفاوت بين ايران و تركيه در مسائل منطقه روابط دو كشور روندي صعودي را طي خواهد كرد.

پس از حصول توافق بين ايران و 1+5 همه نگاهها به سوي توسعه اقتصادي متوجه شده و سياستهاي مربوط به انرژي در منطقه سرعت بيشتري به خود گرفت. تركيه نيز موضع منطقي به خود گرفته و توجه بيشتري به فرصت هاي ايجاد شده اقتصادي نمود. در اين ارتباط تماس با تركها براي انتقال انرژي ايران به اروپا از خاك تركيه برقرار شده است.

جمهوري اسلامي ايران كه اقتصاد آن به دليل تاثير تحريمهاي بين المللي در تنگناي شديد قرار گرفته بود ؛ با رفع همه تحريمهاي مذكور به سوي گسترش روابط تجاري خود حركت خواهد كرد.

در همين چهارچوب  تركيه به لحاظ جغرافيايي در موقعيت خطرناكي قرار گرفته است. با آغاز بحران اكراين ؛ اروپا كه به دنبال راههاي خلاص شدن از وابستگي به گاز طبيعي روسيه بود ؛ ايران را به عنوان سريعترين گزينه جايگزين انتخاب كرد. از سوي ديگر اگر مشكلات به وجود آمده در روابط مصر و تركيه را  پس از كودتاي نظامي درمصر در نظر بگيريم مي بينيم كه تركيه در بحث صادرات كالا هاي خود به خاورميانه و آسياي مركزي؛ به ايران وابسته است. لذا هر اندازه هم اگر دو كشور داراي ديدگاههاي متضادي در مسائل منطقه اي باشند؛  به منظور حراست از صلح و امنيت در منطقه ؛ گسترش روابط اقتصادي متقابل براي ايران و تركيه از اهميت ويژه اي برخوردار است. بازگشت ايران به بازار هاي نفت و گاز بر اهميت موقعيت تركيه بعنوان پل انرژي خواهد افزود.

از منظر سياست بين الملل ؛ توافق ايران و 1+5 بر سر فعاليت هاي هسته اي از اهميت ويژه برخوردار است لذا به محض حاصل شدن اين توافق بسياري از كشورهاي به منظور تامين منافع خود و بهره گرفتن از بازار ايران ديدار هاي خود را از ايران آغاز نموده اند. تركيه ضمن اينكه در تلاش است وارد اين عرصه شود؛ ابتدا مي خواهد مشكلات خود با ايران را در بحث نفت و گاز طبيعي حل و فصل نمايد. اگر به توافق نامه هاي في مابين در اين موضوع نگاه كنيم ؛خواهيم ديد كه تركيه گاز را از ايران گرانتر از همه خريداري كرده و از سال 1996 قراردادي 25 ساله براي انرژي با ايران امضاء كرده است. البته تركيه ضمن اعلام گران بودن نرخ گاز ؛ از ايران 25 درصد تخفيف خواسته بود كه با شركت ملي نفت ايران عليرغم مذاكرات طولاني به توافق نرسيدند. بر اساس عدم توافق در تعيين نرخ گاز ؛ تركيه از ايران به دادگاههاي بين المللي شكايت نمود. ايران اعلام كرده كه اگر تركيه حجم بيشتري گاز از ايران خريداري كند قيمت را پايين خواهد آورد اما درنهايت دو كشور در موضوع مقدار و قيمت به توافق نرسيدند.

آقاي اردوغان در آخرين سفر خود به ايران در ماه آوريل؛ در ملاقاتهاي خود موضوع گران بودن گاز ايران را يادآور شده و اعلام كرده است كه اگر ايران به تركيه تخفيف بدهد تركيه حاضر است گاز بيشتري از ايران خريداري نمايد ؛ اما در كوتاه مدت توافقي بين دو كشور حاصل نشد. ايران بعد ها در ماه نوامبر اعلام كرد كه در چهارچوب پروژه هاي بين المللي قصد دارد به اروپا گاز صادر نمايد.

در عرصه روابط فرهنگي نيز هر چند وضع بهتر از روابط سياسي بود؛ اما طبق روال چند سال گذشته ادامه يافت. تلاش اهالي فرهنگ و هنر در ايران و تركيه براي عدم تاثير پذيري روابط فرهنگي از اختلافات سياسي ميان دو كشور نتيجه چندان مطلوبي از خود به جاي نگذاشت زيرا كه دستور العمل هاي مقامات سياسي ترك مبني بر ايجاد محدوديت در فعاليت نمايندگيهاي سياسي و فرهنگي اجاره فعاليت بيشتر را به اهالي فرهنگ و علاقمندان به گسترش روابط فرهنگي و تلطيف روابط سياسي با توسل به فرهنگ نمي داد. با اين همه هر دو كشور در عرصه ديپلماسي فرهنگي در سال 2015 فعاليت هايي را انجام دادند كه در زير به آنها اشاره مي شود.

دي ماه 1393 سفير تركيه در تهران با وزير محترم فرهنگ و ارشاد اسلامي ايران ديدار نموده و در ملاقات خود پيگير گسترش روابط فرهنگي ايران و تركيه گرديده و آمادگي خود را براي توسعه روابط دو كشور اعلام نموده است از جمله موارد مشخصي كه ايشان پيگيري نمودند موضوع تشكيل كميسيون مشترك روابط فرهنگي بوده است . ايشان در حالي اين موضوع را پيگيري نمودند كه از سوي طرف ايراني متن مورد نياز تهيه و براي اعلام نظر تركها و امضاي پروتكل مربوط به تشكيل كميسيون روابط فرهنگي قبلا از طريق سفارت جمهوري اسلامي در آنكارا ارسال شده بود. اما با توجه به عدم حضور كارشناسان مربوطه در اين ملاقات پاسخ لازم به سفير تركيه داده نشده است.

در ادامه اين روند مجددا در تير ماه سال 1394 سفير تركيه در تهران با معاون فرهنگي وزير محترم فرهنگ و ارشاد اسلامي ديدار نموده و مجددا پيگير موارد طرح شده در ملاقات سفير تركيه در تهران با مقام عالي وزارت فرهنگ شدند. به نظر مي رسد هدف سفير تركيه گسترش روابط فرهنگي نبوده؛ بلكه فرافكني و وانمود نمودن به علاقمندي به توسعه روابط فرهنگي بوده است چرا كه تمامي موارد طرح شده براي گسترش روابط فرهنگي مواردي بودند كه تركها در اجراي آنها مانع ايجاد كرده بودند.

نمايندگيهاي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در تركيه در سال 2015 با مقامات رسمي دولتي ملاقاتي نداشته اند اما سعي نمودند ارتباط زيادي با مراكز فرهنگي و علمي و دانشگاهي برقرار نموده و به دور از سر و صدا هاي سياسي نسبت به گسترش روابط فرهنگي ؛ علمي و دانشگاهي اهتمام خاصي داشته باشند.

اما به مرور زمان با سرد شدن روابط سياسي دو كشور به دليل اختلاف در مسائل منطقه اي؛ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي تلاش نمود با بهره گيري از ديپلماسي فرهنگي يخ روابط دو كشور را آب كرده و مانع قطع كامل رفت و آمد مقامات دو كشور گردد. در اين راستا آقاي دكتر ابراهيمي رييس سازمان ديانت تركيه و معاون نخست وزير تركيه آقاي محمد گورمز را به ايران دعوت نمود كه پس از تلاشهاي فراوان ايشان عليرغم عرف معمول با هيئتي 20 نفره و هواپيماي اختصاصي به ايران سفر نمود و عليرغم عدم انتظار تركها به گرمي از سوي مقامات فرهنگي و ديني كشور مورد استقبال قرار گرفت.

 اما مواضع سياسي تركها و ابلاغ آنها به  گورمز مانع از آن شد كه ايشان بتواند نقش موثري در رفع تنش هاي موجود در روابط دو كشور را كمي آرام نمايد. وي در سفر به ايران در سخنان خود در كنفرانس وحدت و همچنين در ملاقاتهاي خود با مقامات ايراني بيشتر به تبيين مواضع سياستمداران كشورش پرداخت و پيامهاي آنها را به گوش مقامات ايراني رساند. اما مقامات ديني و فرهنگي ايران ضمن خودداري از طرح مسائل اختلاف زا ترجيح دادند به جاي تبيين مواضع كشورمان در خصوص مسائل منطقه اي ؛ ضرورت تلاش براي وحدت بين مسلمان در اين برهه حساس براي جهان اسلام را طرح نموده و از ايشان بخواهند تلاش خود را براي رسيدن به اين مقصود و تاثير گذاري در مواضع مقامات سياسي ترك تلاش كند.

عليرغم تشريفاتي بودن اين سفر؛ به نظر مي رسد توانست اراده مقامات دو كشور را براي حل اختلافات موجود في مابين دو كشور و گسترش روابط دو همسايه بزرگ و تاثير گذار در منطقه به گوش مقامات دو كشور برساند.

در عرصه فعاليت هاي فرهنگي نيز عليرغم روابط سرد سياسي ؛ دو كشور فعاليت هايي را انجام دادند بنياد فرهنگي يونس امره تركيه كه در تهران مركز فرهنگي تاسيس نموده؛ فعاليت هاي فرهنگي تركها را هدايت و اجرا مي كند. از جمله فعاليت هاي مهم اين مركز در سال 2015 ؛ ميتوان از برگزاري دوره هاي موفق و تخصصي آموزش زبان تركي؛ نمايشگاه گردشگري؛ برگزاري هفته فرهنگي تركيه در تهران و همايش عبدالقادر مراغه اي موسيقي دان معروف ايراني و ارتباط و همكاري مشترك با نهادهاي فرهنگي ايران را نام برد.

نمايندگيهاي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران نيز با برگزاري نمايشگاههاي مختلف فرهنگي و هنري و همكاري با نهادهاي فرهنگي و دانشگاهي براي اجراي برنامه هاي مشترك؛ سعي نمودند حداقل تنور روابط فرهنگي را گرم نگهدارند . عدم شركت مسئولين فرهنگي در برنامه هاي فرهنگي ايران در تركيه نشان از سردي روابط و عدم تمايل تركها براي گسترش اين بخش از روابط دو كشور داشته است. در كنار اين تبليغات وسيع رسانه هاي تركيه بر عليه جمهوري اسلامي تاثير خود را در افكار عمومي گذاشته است اين موضوع در همين برنامه ها به وضوح قابل رويت بوده است.

نتيجه:

به عنوان نتيجه بايد گفت كه شكل گيري روابط ايران و تركيه در سال 2015 بر اساس موضوعات زير بوده است.

در عرصه سياسي موضوع عراق و سوريه كه بحران يمن نيز به ان اضافه گرديد. در عرصه اقتصادي نيز اجراي سياستهاي ايران در بخش انرژي بخصوص پس از توافق هسته اي بوده است. ملاقاتهاي انجام شده در بحث انرژي هر چند به اندازه اندك در توسعه روابط اقتصادي سهم داشته اما در بحث هايي نظير گاز كه در بحث قيمت و ميزان توافقي حاصل نشد. روابط فرهنگي نيز كاملا متاثر از روابط سياسي دو كشور بوده است. اعمال محدوديت از سوي هر دو كشور بخصوص تركها موجب كاهش فعاليت هاي فرهنگي گرديد. البته تركها به دليل استفاده از مراكز فرهنگي غير دولتي مثل يونس امره توانست بيشتر از ايران فعاليت هاي فرهنگي خود در ميان مردم و نهادهاي مردمي ايران را گسترش دهد. اما نمايندگيهاي فرهنگي ايران در تركيه به دليل وابستگي كامل به دولت و همچنين گرايش بيش از حد به اجراي برنامه هاي مذهبي كه مقامات ترك نيز در اين مقطع زماني  نسبت به آن حساس تر از قبل بودند؛ همچنين عدم ايجاد توازن در فعاليت هاي فرهنگي و مذهبي و ديني؛ موفقيت چنداني در به كارگيري سياستها و راهبرد هاي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي و ديپلماسي فرهنگي نداشتند.

در بحث سوريه ادامه حمايت هاي جدي تركيه از نيروهاي ميانه رو مخالف اسد ؛ همچنين ادامه حمايت ايران از بشاراسد ؛ روابط ايران و تركيه را بصورت قابل ملاحظه اي تحت تاثير قرار داد.

انتظار مي رود روابط ايران و تركيه در سال 2016 را از يك سو؛ پيشرفت و حل وفصل بحران يمن ؛ آينده بحران سوريه و تشكيل دولت موقت در سوريه و نقش بشار اسد در آن كشور و حكومت انتقالي و از سوي ديگرمسئله انرژي و ديدگاهها و سياستهاي ايران نسبت به آن شكل  دهد.