مطالعات ترکیه

      در سال2015 درعرصه سياسي به مسئله سوريه و عراق و تفاوتهاي موجود در مواضع دو كشور که به مرور زمان به تنش و تقابل ميان جمهوري اسلامي ايران و جمهوري تركيه انجاميد؛ موضوع یمن نیز اضافه شد و روابط دوکشور را بیش از پیش پیچیده تر نمود. اما علیرغم همه مشکلات سیاسی فی مابین؛ در سفر رییس جمهور ترکیه به ایران در تاریخ 7 آوريل به منظور گسترش روابط اقتصادی فی مابین؛ مقامات دو كشور تلاش كردند و بر این عقیده پافشاری نمودند که اجازه نخواهند داد تا مشکلات سیاسی بر روابط اقتصادی دو کشور سایه بیفکند.

ایران در 14 جولاي در مذاکرات هسته ای با كشور هاي 1+5 به توافق رسید و ترکیه نیز در مدت پنج ماه دو انتخابات سخت را پشت سر گذاشت. علاوه بر این در فاصله بین دو انتخابات ترکیه با افزایش حملات PKK به پايگاهها و مواضع دولتي در ترکیه؛ تعدادی از تریلی ها و اتوبوس های ایرانی نیز مورد تهاجم افراد مسلح PKK قرار گرفتند. در اين رابطه؛ تهران در خصوص ضرورت حفاظت جدی از کامیونها و اتوبوسهای ایراني در خاک ترکیه، به ترکها به صورت رسمی یادداشت اعتراضی فرستاد[1].

پس از توافق هسته اي جمهوري اسلامي ایران با كشور هاي 1+5، روابط دو کشور در عرصه اقتصادی و تجاری با تلاشهای دو طرف افزایش یافت. اما ورود روسیه در بحران سوریه موجب ايجاد نگرانی در نزد مقامات طرف ترک شده و روابط دو کشور در عرصه سیاسی و اقتصادی را به شدت تحت تاثیر قرار داد. در چهارچوب سیاستهای مربوط به انرژی، در موضوع گاز مذاکرات  دو طرف در كليات به نتیجه رسید. اما در موضوع نرخ گاز صادراتی به ترکیه و ميزان آن دو طرف به توافق کامل دست نيافتند. لذا نتیجه مثبتی از این مذاکرات حاصل نگردید[2].

به هرحال در سال 2015 از یک سو، علیرغم  ثبت همکاریهای نزدیک دوکشور همسايه در برخي موضوعات، از سوی دیگر طرفین در طول سال به بهانه های مختلف از هر گونه اظهار نظر تند و تحریک آمیز علیه همدیگر تا اندازه ای که به مرز ارسال یادداشت اعتراضی رسمی منجر شود، دریغ نکردند. در نتيجه به دنبال انتقادات تند آقای اردوغان از مواضع منطقه اي ایران در تاریخ 29 مارس ، وزارت خارجه ایران سفیر ترکیه را احضار و ضمن اعلام اعتراض كشورمان به وي یادداشت اعتراض رسمی تسليم نمودند[3].

روابط اقتصادی دو کشور همسایه  و قدرتمند در منطقه هنوز به سطح لازم و ضروری مورد انتظار نرسیده است. دلیل آنهم؛ عدم تفاهم دو کشور در مسائل سیاسی و همچنين تحریم های ایران بوده است. این دو کشور رقیب که در خاورمیانه دارای پتانسیل رهبری هستند؛ هر چند در سالهای اخیر اختلافات سیاسی را تجربه می کنند اما همچنان به دنبال گسترش روابط تجاری و اقتصادی خود مي باشند.

با نگاهی گذرا به روابط متقابل اقتصادی دو کشور می بینیم که کشور ترکیه در واردات مواد خام، نفت، گاز به ایران و ایران در واردات مصنوعاتي نظير طلا و نساجی، ماشین آلات و دارو و اقلامی از این دست به ترکیه احتیاج دارد. به همین دلیل طرفین به منظور گسترش همکاریهای تجاری و اقتصادی خود ، به دنبال راههایی برای عبور از موارد اختلافی سیاسی، سیاستهایی را اتخاذ نمودند. در همین راستا تفاهم نامه تجارت ترجیحی که در ماه ژانويه سال 2014 به امضاء رسیه بود در ماه ژانويه سال 2015 به مرحله اجرایی درآمد.[4]

به دنبال مذاکراتی که نزديك به ۱۰ سال طول کشید تا تفاهم نامه تجارت ترجیحی بین دو طرف به امضاء برسد، مقرر شد تركيه تعرفه گمرکی را در برخی مواد غذایی و کشاورزی براي ايران و ايران نیز متقابلا تعرفه گمرکی را در برخی صنایع براي تركيه کاهش دهند. در همین چهارچوب در دو مرحله، ترکیه در 140 جنس مختلف و ایران در 125 نوع جنس؛ یا تماما عوارض گمرکی را حذف کرده و یا در برخی از آنها این عوارض را بطور چشمگیری کاهش داده اند. با گسترش این تفاهم نامه، تبدیل آن به تفاهم تجارت آزاد هدف گذاری شده است. از منظر ترکها این تفاهم نامه که در دو کشور در عالیترین سطح رسیدن به سقف 30 میلیارد دلار حجم تجارت بین دو کشور را هدف گذاری کرده از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

به همراه این؛ به منظور قدرتمند کردن مکانیزم همکاریهای منطقه ای و جهانی؛ کمیسیون همکاریهای استراتژیک دو کشور تشکیل و اولین جلسه خود را در ماه ژوئن 2014 در سطح عالی تشکیل داد.  دومین جلسه آن نیز در 7 آوريل 2015در تهران به ریاست آقای روحانی رییس جمهور ایران و آقای رجب طیب اردوغان در تهران تشکیل گردید.

پس از چهار سال وقفه در سفر مقامات رده بالای دو کشور ايران و تركيه ؛ در سفر رییس جمهور ترکیه به ایران ، بین ایران و ترکیه در چهار چوب همکاریهای اقتصادی و فنی 8 تفاهم نامه و يك متن مصالحه[5] به امضاء رسید. هدف کمیسیون اقتصادی اين بود که حجم تجارت في مابين را كه بر اثر تحریمهای بين المللي بر عليه ایران به 7/13 میلیارد دلار در سال 2014 کاهش يافته بود را به سقف 30 میلیارد دلار در سال 2015 برساند. برای دو کشور همسایه تمامی این تلاشها در راستای منافع  مشترک اقتصادی دو کشور و نتایج مثبت آن قابل ارزيابي است.

با نگاهی گذرا به روابط دو کشور در سال 2015 می بینیم که تهران و آنکارا هر چقدر هم که برای گسترش روابط و همکاریهای خود تلاش کرده باشند ، تاثیرات ویران کننده بحرانهای منطقه ای موجب شده که عناصری را که مانع یک تفاهم کامل است را در درون خود حفظ نمایند.  بخصوص در بحران سوریه با طولانی شدن بحران و نظرات متناقض و متضاد دو کشور در روشهای حل بحران؛ بیش از پیش در روابط ایران و ترکیه تاثیر منفی گذاشت. برای این بحرانها؛ بحران یمن نیز اضافه شد و بيش از گذشته موجب افزایش تقابل دو کشور در بحرانهای منطقه ای گرديد. زیرا که تشکیل ائتلاف کشور هایی که حمایت غرب را به همراه داشتند به رهبری عربستان سعودی و حملات هوایی آنها به ارتش و نیروهای و کمیته های مردمی سبب شد ایران ترکیه در مقابل یکدیگر قرار گیرند.

کمی قبل از سفر اردوغان به ایران و پس از آغاز عملیات هوایی عربستان بر علیه یمن رییس جمهور ترکیه حمایت خود را از این عملیات اعلام کرده و در سخنرانی خود ایران را مخاطب قرار داد. وی ضمن انتقاد از سیاستهای ایران در عراق در مبارزه با داعش، افزود که "نیت ایران از مبارزه با داعش افزایش نفوذ خود در عراق است . ایران تلاش دارد با بیرون کردن داعش نیروهای خود را جایگزین نماید. وی از ایران خواست تا در اسرع وقت نیروهای خود را از عراق ، سوریه و یمن بیرون ببرد."

رجب طيب  اردوغان  كه با اين سخنان؛ تمام تلاش خود را براي مغلوب كردن ديگران در منطقه انجام مي داد؛ با انتقاد شديدي از سياستهاي ايران در منطقه گفت: تحمل اين موضوع (نفوذ ايران در عراق و سوريه) براي ما ممكن نيست.

وي پاسخ خود را از آقاي ظريف وزير خارجه ايران دريافت نمود. ظريف در پاسخ اردوغان گفت :" تمام كشور هاي منطقه بايد در راستاي ثبات و امنيت منطقه حركت نمايند" . به دنبال آن وزارت خارجه ايران سفير تركيه در تهران را احضار و اعتراض رسمي خود را نسبت به انتقادات تند اردوغان از سياستهاي ايران در منطقه اعلام كرد كار تا حدي پيش رفت كه لغو سفر اردوغان به ايران نيز مطرح گرديد. اما بر خلاف انتظارات سفر اردوغان به ايران لغو نشد و وي با يك هيئت پر جمعيت به ايران سفر نمود.

در ملاقاتهاي دو جانبه علاوه بر طرح مباحث مربوط به روابط دو جانبه در عرصه هاي مختلف ؛مشكلات و مسائل منطقه اي و در راس آنها مسائل مربوط به سوريه و عراق و يمن مورد بحث و تبادل نظر قرا ر گرفت.

سفر اردوغان به تهران در اين برهه حساس زماني براي ساماندهي مجدد روابط دو كشور از منظر صاحبنظران از اهميت خاصي برخوردار بود. اردوغان در پايان سفر خود با مقام معظم رهبري نيز ديدار و گفتگو نمود.

 در خصوص مسئله سوريه كه روابط ايران و تركيه را تا اندازه اي متشنج كرده بود؛ با ورود نظامي روسيه به بحران سوريه بيش از پيش روابط دو كشور را متشنج نمود . اين موضوع در واقع موقعيت ايران را در سوريه كه از بعد سياسي ؛ اقتصادي و نظامي بشار اسد را حمايت مي كرد تقويت نمود. ضمن اينكه  ورود روسيه به موضوع سوريه در واقع بار مسئوليت هاي ايران را نيز كم كرد.

 با متشنج شدن اوضاع در منطقه روابط دو كشور را نيز به شدت تحت تاثير قرار داد. نهايت اينكه با ورود هواپيماهاي روسي به خاك تركيه  و مورد هدف قرار گرفتن هواپيماي جنگي روسيه بر اساس قوانين بين المللي به ادعاي تركها؛ روابط تركيه با روسيه نيز متشنج شد و اين اقدام تركيه منجر به اعمال تحريمهاي اقتصادي از سوي روسيه بر عليه تركيه گرديد.

در اين ماجرا جمهوري اسلامي ايران هم ضمن عدم مداخله در روابط روسيه و تركيه با نگراني موضوع را دنبال نموده و از ارسال پيام هايي نظير حمايت ايران از دولت ملي و قانوني سوريه خودداري نكرد. در همين ارتباط اعزام نيروي نظامي از سوي تركيه به خاك عراق نيز همراه با روسيه عكس العمل ايران را نيز برانگيخت.

در اين خصوص سخنگوي وزارت امور خارجه تركيه گفت: اظهارات برخي مقامات ايراني را در ارتباط سخنان آقاي اردوغان در ارتباط با تبيين سياستهاي تركيه در منطقه را با حيرت و تعجب دنبال مي كنيم[6]. به دنبال آن نخست وزير تركيه آقاي داود اوغلو نيز طي سخناني حمايت تركيه از ايران در دوران سخت تحريمهاي غرب عليه ايران را يادآوري كرد و گفت: در حالي كه همه از ايران روي گردانده بودند ما در كنار ايران ايستاديم. وي مسئولين ايراني را مورد سرزنش قرار داده  وگفت: " روزي مردم ايران اعتراض خود نسبت به رفتار مسئولين ايران در مقابل تركيه كه هيچ زمان ايرانيها را تنها نگذاشتند؛ به گوش همه خواهند رساند. " [7] 

از سال 2011 در موضوع بحران سوريه مواضع ايران و تركيه در مقابل يكديگر بوده است. ايران بشار اسد را خط قرمز خود قرار داده و تركيه نيز مخالفان بشار اسد را مورد حمايت خود قرار داده است. روسيه هم موضع موافق با ايران را در حمايت از اسد گرفت و با ورودش به حمايت نظامي از نيروهاي اسد براي باز پس گيري مناطق از دست رفته تلاش فراوان انجام داد. به ادعاي تركها ؛ در حالي كه نيروهاي نظامي اتفاق به رهبري كشور هاي غربي مشغول مبارزه با داعش و انهدام مواضع آنها در سوريه بودند؛ رژيم فعلي سوريه با حمايت هاي ايران؛ روسيه و حزب ا... توانسته بود بخش هاي بزرگي از مناطق استراتژيك سوريه را از مخالفان اسد باز پس گيرد.

در عين حال تلاش بسياري از كشور ها در مجامع بين المللي براي استقرار صلح و برقراري نظم نوين در سوريه ادامه داشت. در هر صورت در مذاكرات وين كه ايران وتركيه نيز در آن حضور داشتند تلاشهاي فراواني صورت گرفت تا براي پايان دادن به بحران سوريه  يك حكومت انتقالي و موقت در سوريه سر كار آيد.

واقعيت امر اين است كه اگر چه همه شركت كنندگان در كنفرانس وين از جمله ايران و تركيه و كشور هاي غربي در اعلام داعش بعنوان يك دشمن مشترك به توافق رسيدند؛ اما در مورد نقش بشار اسد در آينده سوريه و حكومت انتقالي هنوز هيچ توافقي بين طرفين حاصل نشده است. اگر چه همه طرفها در از بين رفتن گروههاي ترور در سوريه همفكر بودند اما در ميان آنها گروههاي ترور معناي متفاوتي داشته و هر كدام از كشورها تعدادي از گروههاي فعال در سوريه را گروه ترور نمي شناسند.

تركيه بر اين عقيده بود كه بشار اسد منبع مشكلات و معضلات سوريه است كه بايد به همراه داعش از سوريه پاكسازي شده و به جاي آنها مخالفين ميانه رو در سوريه حكومت انتقالي و موقت را تشكيل دهند . بر خلاف اين عقيده ايران و سوريه داعش و همه گروههاي مخالف را منبع مشكلات سوريه دانسته و دولت اسد را رژيم مشروع سوريه مي خواندند كه بايد در آينده سوريه نقش داشته باشد. در يك نگاه كلي اگر بازيگران داخلي بحران سوريه و سياستهاي دول بزرگ در مقابل اين بحران را گنار بگذاريم خواهيم ديد كه در منطقه مواضع متضاد ايران و تركيه در برابر اين بحران در طولاني شدن آن نقش بسزايي داشته است.