X
تبلیغات
مطالعات ترکیه - معرفی کتاب

مطالعات ترکیه

درج مطالعات و اخبار مربوط به ترکیه

معرفی کتاب

2) مضامین اصلی:

کتاب در دو مجلد تهیه شده است.

1-2) جلد اول (900 صفحه) شامل حوادث و اسناد مربوط به دوره اول (1980-1919) از یک مقدمه و پنج فصل تشکیل شده است.

در مقدمه (صص 93-17) نظریه و جنبه عملی سیاست خارجی ترک مورد اشاره قرار گرفته و عناصر مؤثر در این سیاست، تأثیرات نظامی، سیاسی و اقتصادی و اصول سیاست خارجی ترکیه مطالعه شده است.

در فصول پنجگانه جلد اول به ترتیب از: سال های جنگ استقلال (1923-1919)، خودمختاری نسبی اول (1939-1923)، ترکیه در بطن کابوس جنگ (خودمختاری نسبی دوم)، ترکیه در محور جبهه غرب و خودمختاری نسبی سوم (1980-1960) سخن به میان آمده است.

در این جلد بهنگام بررسی خودمختاری سوم و اشاره به روابط ترکیه با کشورهای خاورمیانه از ایران نیز سخن به میان آمده است. در این قسمت به قلم آتای آق دولی اوغلی Atay Akdevelioğlu و عمر کورکچی اوغلی Ömer Kürkçüoğlu اشاره شده است که روابط ترکیه – ایران در دوره پهلوی حسنه بود و این دو کشور به عنوان متفقان آمریکا در جبهه ضد کمونیسم جای گرفته بودند: «مع الوصف به جهت پنج مشکل اساسی روابط فیمابین از یک حد معین تجاوز نکرد. روابط ایران - ترکیه  در این دوره در محور حل این مشکلات زیر می زد:

1- حمایت ایران از گروه های کرد مخالف مقیم عراق. وقتی ترکیه در سال های دهه 1960 تصمیم گرفت سیاست خشن خود نسبت به کشورهای عربی را تعدیل کند، ایران سیاست  خصمانه ای علیه عراق آغاز کرد. در حالیکه روابط ترکیه – عراق رو به بهبود می گذاشت، روابط ایران – عراق بهم خورد. هر چند این امر تردیدی در دل شاه ایجاد کرده بود، ترکیه بیشتر از حرکت های شاه مشکوک بود و می گفت حمایت شاه از ایجاد حکومت خودمختار کرد ثبات منطقه را بهم خواهد زد. مع الوصف شاه در برنامه خود تغییری نداد ...

2- ایران وظیفه ژاندارم منطقه را عهده دار شده بود. از اوایل دهه 1960 شاه یک هدف اساسی داشت: می خواست قدرت برتر در خلیج بصره (فارس) باشه و بر قدرت خود در منطقه بیافزاید. شاه تا نخستین بحران نفت (1973) منبع لازم برای رسیدن به هدف خود نداشت. وقتی بهای نفت به طور ناگهانی افزایش یافت، شاه منبع لازم را بدست آورد و بر گستره هدفش افزود. او می خواست ابر قدرت منطقه باشد و بدین منظور به سرعت به دنبال تهیه اسلحه رفت و به سرمایه گذاری های کلان در زیرساخت کشورش دست زد ...

3- ناکفایتی سنتو در مقابله با تهدید اتحاد جماهیر شوروی. در دهه 1960 تماس هایی صورت گرفت که تهدید شاه در این خصوص که ترکیه اهمیت لازم به سنتو نمی دهد، برطرف شود. در دیدارهای دوجانبه سال 1961 ترکیه اعلام کرد بجهت اینکه نیروهایش تحت فرماندهی ناتو قرار دارند، نمی تواند نیرویی در اختیار سنتو قرار دهد و افزود این مسأله نباید به عنوان ضعف سنتو تلقی شود که هر دو یک هدف دارند و می خواهند با کمونیسم مبارزه کنند.

4- ناسازگاری دموکراسی- سلطنت. وقتی متعاقب کودتای 27 می 1960 نسیم آزادی در ترکیه وزید، مطبوعات ترک به انتقاد از رژیم ایران دست زدند. دخالت خشونت بار حکومت نسبت به مخالفان «انقلاب سفید» واکنش ترکیه را فراهم کرد. در این میان تبلیغات آنهائیکه از ایران به ترکیه تبعید شده بودند (از جمله (امام) خمینی که به بورسا تبعید شده بود) و نیز تظاهرات دانشجویان ایرانی شاغل به تحصیل در ترکیه، اعتبار شاه را نزد مردم ترکیه مخدوش کرد. به موازات افزایش مخالفت با شاه در ایران، مخالفت با خاندان پهلوی در ترکیه نیز فزونی یافت. شاید یکی از دلایل اساسی توجه مردم ترکیه به انقلاب اسلامی ایران نیز همین بوده است.

5- نارسایی فعالیت همکاری اقتصادی. سازمان همکاری توسعه (RCD) که با شرکت سه کشور ایران، ترکیه و پاکستان تشکیل شده بود، برغم توفیق در مسایل فرهنگی و ارتباطات نتوانست در مسایل اقتصادی به نتیجه مطلوب دست یابد. پس از بحران نفت ناراحتی ترکیه از این مسأله افزایش یافت. از نیمه دوم دهه 1970 ببعد «دوستی ابدی» میان دو کشور ایران و ترکیه در حرف باقی ماند و در روابط اقتصادی منعکس نشد. در نتیجه انتقادات و اعتراضات ترکیه افزایش یافت و ترکیه نتوانست تا آغاز جنگ ایران – عراق به حجم تجارت مورد نظر خود با ایران دست یابد.

«جمهوری اسلامی» آخرین مبحثی است که در این قسمت مورد اشاره قرار گرفته است.  «رژیم جدید ایران در مسأله رهایی از ارتباط با غرب بسیار حساس بود. حکومت موقت در تهران روز 11 مارچ اعلام کرد که از سنتو جدا خواهد شد. بجهت اینکه عدم حضور ایران در سنتو به دلایل ژئوپلیتیک نمی توانست تداوم این تشکیلات را میسر سازد، روز 12 مارچ پاکستان و چهار روز بعد ترکیه از سنتو جدا شدند و بدینوسیله سازمان منحل گردید. ترکیه نسبت به این رژِیم مخالف غرب آن قدر مثبت می نگریست که در ژوئن 1979 وزیر کشورش را به ایران اعزام کرد.  در این دیدار قرارداد خرید نفت میان دو کشور به امضا رسید و وزیر کشور جمهوری ترکیه به حضور امام شرفیاب شد. یک سال نگذشت که روابط ایران – ترکیه بهم خورد. در این ایام حکومت دمیرل سر کار آمد و ایرانیان سفارت آمریکا را در تهران اشغال کردند. دمیرل اشغال سفارت آمریکا را به صورت «حادثه غیر انسانی که در تاریخ کمتر دیده می شود» تعریف کرد. امام (خمینی) نیز همانند شاه مخلوع می گفت به کمک سرنیزه در قدرت باقی خواهد ماند. بدین ترتیب اختلاف نظر میان ترکیه و ایران شروع شد.

2-2)   جلد دوم (در  637 صفحه) از دو فصل تشکیل شده است.

1-2-2)  در فصل اول (صص 200-7) ترکیه در محور غرب در جریان سال های 1990-1980 مورد بررسی قرار گرفته و طی آن از روابط ترکیه با ایالات متحده آمریکا و ناتو، یونان، کشورهای خاورمیانه، اتحاد جماهیر شوروی (سابق)، کشورهای منطقه بالکان و از مقولاتی چون مسأله تنگه ها و حقوق بشر سخن به میان آمده است.

   2-2-2)  در فصل دوم (صص 637 -201) ترکیه در محور حرکت جهانی شدن (2001-1990) مورد مطالعه قرار گرفته و طی آن از روابط ترکیه با ایالات متحده آمریکا و ناتو، کشورهای عضو اتحادیه اروپا، کشورهای منطقه قفقاز و آسیای میانه، یونان، کشورهای منطقه بالکان، روسیه و کشورهای خاورمیانه سخن رفته است.

   در این فصل نیز مثل فصل دوم جلد اول روابط ایران – ترکیه از طرف آتای آق دوه لی اوغلی و عمر کورکچی اوغلی در دو بخش سیاسی و اقتصادی بررسی شده است.

   1-2-2-2) بخش سیاسی با درگیری ایدئولوژیک شروع می شود: «مهمترین عامل ایجاد بحران ایدئولوژیک میان ایران و ترکیه در دوره 1990-1980، تلاش رژیم ایران برای جلب رضایت ملت خود بود. ترکیه انتخاب هاشمی رفسنجانی را به ریاست جمهوری که طرفدار تعقیب خط ملایم در سیاست خارجی بود و پس از درگذشت (امام) خمینی بر این مقام تکیه زده بود، مثبت تلقی کرد. سفر نخست وزیر وقت ترکیه به ایران در مارچ 1990 نیز به تقویت این احساس کمک کرد. ولی زمانیکه علی خامنه ای رهبر طرفداران خشونت به جای (امام) خمینی در مقام رهبری (ولایت فقیه) نشست، رژیمی دو بعدی در ایران   وارد صحنه شد ... ترکیه که تصور می کرد حمایت ایران از پ.ک.ک و بحران های حاصله که هرازگاهی به سبب نمادهای ایدئولوژیک میان دو کشور پدید می آمد از گروه محافظه کار تحت رهبری (آیه الله) خامنه ای نشأت می گیرد، برای اینکه گروه میانه رو را در ایران با مشکل رو به رو نسازد، تساهل نشان می داد: «... وقتی رفسنجانی در آوریل 1991 بهنگام دیدار از آنکارا به مزار آتاتورک نرفت، ترکیه تساهل نشان داد و بعداً مشکل ایدئولوژیک میان دو کشور را به سبب جنگ خلیج مسکوت گذاشت و بدین وسیله نشان داد که نمی خواهد ایرانیان میانه رو را در تنگنا بگذارد ...» (ص579). چنین تساهل از جانب ایران در دوره حکومت حزب رفاه و حزب راه راست نیز بچشم خورد. ایران که تصور می کرد ارتش و محافل لائیک در ترکیه با طبقه اسلامی مخالفت می ورزند، از حکومت وقت جانبداری کرد. پس از سفر اربکان به ایران که در ماه اگوست 1996 صورت گرفت، رفسنجانی نیز در دسامبر همان سال به ترکیه آمد.

   درگیری ایدئولوژیک در سال 1993 بعد متفاوتی بخود گرفت: «ادعا میشد که ایران در مسأله سوء قصد به جان روشنفکران کمالیست دخالت می کند. داستان دادگاه امنیت ملی در ماه ژانویه اعلامیه ای صادر کرد که در آن از دخالت ایران در قتل اوغور مومجی سخن به میان آمده بود ... وزیر کشور ایران که در جریان تظاهرات مردم بخاطر قتل اوغور مومجی در ترکیه بسر می برد، سفر خود را به عنوان اعتراض نیمه تمام گذاشت و به کشور خود بازگشت. در ماه فوریه پیام های رفسنجانی و دمیرل که هر کدام دیگری را متهم می کرد، منتشر شد. حکومت وقت ضمن اشاره به اینکه چنین جریاناتی به روابط دو کشور آسیب می رساند، مسأله را به شکل توطئه آمریکا مطرح کرد.

   در این بخش از ادعای مقامات ترک در جهت حمایت ایران از پ ک ک نیز سخن به میان آمده و به رقابت میان ایران و ترکیه در منطقه قفقاز و آسیای میانه اشاره شده است.

   2-2-2-2) بخش اقتصادی با حرکتی که در روابط اقتصادی ایران و ترکیه پس از جنگ ایران و عراق و دستیابی جمهوری های آسیای میانه به استقلال شروع شده بود، آغاز می شود. مهمترین رابطه اقتصادی میان دو کشور در دهه 1990 امضای قرارداد احداث خط لوله گاز بود که از سال های دهه 1960 مورد توجه بوده است. بر اساس این قرارداد که در دوره حکومت مؤتلفه حزب رفاه – حزب راه راست به امضا رسید، مقرر شد ترکیه از ایران که صاحب دومین منبع بزرگ گاز در جهان است سالانه 10 میلیارد متر مکعب گاز بخرد. توسعه و گسترش میدان عمل «اکو» (سازمان همکاری منطقه ای) نیز در این بخش مورد اشاره قرار گرفته است.

3) منابع:

   نویسندگان بخش های مربوط به ایران از منابعی استفاده کرده اند که در پایان هر بخش معرفی شده اند.

4) اشاره:

   این کتاب که به مناسبت هفتصدمین سالگرد تاسیس امپراتوری عثمانی، با حمایت مالی نخست وزیری و وزارت فرهنگ ترکیه تدوین شده، ابعاد مختلف سیاست خارجی ترکیه را به طور مبسوط مورد بررسی و ارزیابی قرار می دهد. نویسندگان کتاب که هر کدام در زمینه ای معین تخصص دارند، افزون  بر ترسیم زیر و بم های سیاست ترکیه تصویری از تاریخ اخیر این کشور نیز کشیده اند.

اصغر دلبری پور

 

+ نوشته شده در  شنبه شانزدهم آبان 1388ساعت 11:33  توسط محمد پیری  |